Намнааҕы педколледжка сахалыы эйгэни үөскэтии

  • strict warning: Non-static method view::load() should not be called statically in /var/www/namcollege/data/www/namcollege.ya1.ru/modules/views/views.module on line 906.
  • strict warning: Declaration of views_handler_argument::init() should be compatible with views_handler::init(&$view, $options) in /var/www/namcollege/data/www/namcollege.ya1.ru/modules/views/handlers/views_handler_argument.inc on line 744.
  • strict warning: Declaration of views_handler_filter::options_validate() should be compatible with views_handler::options_validate($form, &$form_state) in /var/www/namcollege/data/www/namcollege.ya1.ru/modules/views/handlers/views_handler_filter.inc on line 607.
  • strict warning: Declaration of views_handler_filter::options_submit() should be compatible with views_handler::options_submit($form, &$form_state) in /var/www/namcollege/data/www/namcollege.ya1.ru/modules/views/handlers/views_handler_filter.inc on line 607.
  • strict warning: Declaration of views_handler_filter_boolean_operator::value_validate() should be compatible with views_handler_filter::value_validate($form, &$form_state) in /var/www/namcollege/data/www/namcollege.ya1.ru/modules/views/handlers/views_handler_filter_boolean_operator.inc on line 159.

Байанаева П.Д., Румянцева Т.В.,
И.Е.Винокуров 
аатынан Намнааҕы педколледж уһуйааччылара

   Биһиги үөрэхпит кыһатыгар сахалыы эйгэни үөскэтиигэ араас хайысхалар элбэхтэр. Ол курдук, «Ойуулуур-дьүһүннүүр ускуустуба» салаатын уһуйааччылара, устудьуоннара, 1965 сылтан саҕалаан, бэрт элбэх сахалыы тыыннаах философскай үлэлэри айдылар-туттулар; саха прикладной ускуустубатыгар үлэлэһээччи маастардар уонна үөрэнээччилэр сахалыы иһити-хомуоһу, таҥаһы-сабы, киэргэли, оҥоһуктары, туттар тэриллэри, миэбэли, ювелирнай оҥоһуктары айаннар, өрөспүүбүлүкэҕэ, Арассыыйаҕа, бүтүн аан дойдуга билиннилэр. Оттон биһиги тыл-өс, сахалыы өй-санаа, уйулҕа сайдарыгар, олоҥхо философията тарҕанарыгар, олоххо киирэригэр уопсай сахалыы тыл эйгэтин үөскэтии туһунан билиһиннэриэхпитин баҕарабыт.

   Ыытыллар үлэ тоҕоостооҕо. Хас биирдии омук бэйэтин уратытынан киһи-аймаҕы байытар. Омук сайдар кэскилэ  ийэ тылга сыһыантан быһаччы тутулуктааҕын дакаастыы сатыыр наадата суох. Оҕо  төрөөбүт тылыгар ытыктабыла, харыстабыллаах сыһыана төрөппүттэриттэн, олоххо бастакы хардыылары оҥорор алаһа дьиэтин иһинээҕи эйгэтиттэн быһаччы тутулуктаах. Ол иһин ийэ тылга ытыктабылы иҥэрии сарсыҥҥы төрөппүттэргэ – ыччакка – туһуланан ыытыллыахтаах,  үлэ утумнаахтык барыахтаах. Маны таһынан оҕо үөрэҕи-билиини, үүнүү-сайдыы хайысхатын ылыныыта, биллэн турар, учууталтан улахан тутулуктаах. Дьэ ол иһин педагог-психолог Гоголева Мария Васильевнаны кытта төрөөбүт сахабыт тыла туттуллар эйгэтэ кэҥииригэр, төрүт култуурабытыгар, үгэстэргэ эргиллиигэ, кырдьаҕаска-кыаммакка амарах сыһыан, алгыс сиэрэ-туома; бэйэҕэ, тулалыыр дьоҥҥо, айылҕаҕа сөптөөх сыһыан сөргүтүллүүтүгэр тиһигин быспакка үлэлэһэбит. Ол үлэлэр тустарынан аҕыйах тылынан сэһэргиирбитин көҥүллээҥ.
   Мин, Байанаева П.Д., Намнааҕы педколледка 1999 сылтан уйулҕа үлэһитинэн, оттон 2000 сылтан этнопедагогика, кэлин этнопсихология, саха тыла уонна төрөөбүт литература уруоктарын авторскай программаларынан үөрэттим. Этнопедагогиканы биэрэрбэр Арассыыйа айымньылаах педагогикатын Академиятын академига, Ороһутааҕы Норуот педагогикатын түмэлин төрүттээччи, норуот педагогикатын Ассоциациятын тэрийээччи, өрөспүүбүлүкэ оскуолатын үтүөлээх учуутала, «Барҕарыы» фондатын бастакы лауреата К.С.Чиряев үлэлэригэр тирэммитим. Онно сыанабылы филологическай билим хандьыдаата, «Кут-сүр» үөрэҕин түсчүтэ Л.А.Афанасьев-Тэрис, «Этнопсихология» предмети үөрэтэрбэр Торотоев Г.Г. уонна саха итэҕэлигэр, төрүт үгэстэри чинчийиигэ, сөргүтүүгэ улахан өҥөлөөх А.Н.Павлов-Дабыл биэрбиттэрэ.
   Үөрэтиллэр чаастар таһынан үлэҕэ, эппитим курдук, педагог-психолог Гоголева М.В.-лыын бииргэ сылдьабыт. Ол курдук, 2005 сыллаахтан «Ыллык» литературнай куруһуок, эмиэ ити сылтан  «Эдэр ыал» оскуолата, 2006 сылтан доруобуйаларынан хааччахтаах уонна тулаайах устудьуоннары түмэр «Вера»  кулууп, 2007 сылтан сахалыы тылынан тахсар «Даадар кыымнара» истиэнэ хаһыата, 2008 сыл тохсунньутуттан «Ситим дьиэтэ» КЭК-ҥэ ыйдарынан алгыс сиэрэ-туома, 2009 сылтан олунньуга сылын ахсын Саха тылын нэдиэлэтэ, 2013 сылтан колледж иһигэр сахалыы араадьыйанан биэриилэр олохтоннулар.
   Бу аудитория таһынааҕы үлэҕэ төрөөбүт тылга ытыктабыл, сахалыы санааны сайаҕастык этэргэ үөрэнии, саха литературатын биллэр суруйааччыларын, поэттарын олохторун уонна айымньыларын сырдатыы; олохторугар, үлэлэригэр ситиһиилээх аҕа саастаах дьону кытта көрсүһүү; дьоҥҥо-сэргэҕэ, тулалыыр эйгэҕэ уонна бэйэҕэ харыстабыллаах, эйэҕэс сыһыан болҕомто киинигэр туруоруллаллар.
   «Ыллык» литературнай куруһуок сыала: айар куттаах оҕолору түмэн, ыччат сахалыы хоһуйуулары суруйууга холонуутун көҕүлээһин, саха поэттарын кытары көрсүһүү, республиканскай, улуснай уонна колледж иһинээҕи тэрээһиннэргэ кыттыннарыы. Ол курдук, өрөспүүбүлүкэтээҕи Эдэр суруйааччылар мунньахтарыгар 3 төгүл кытынныбыт. Устудьуоннар  айымньыларын хомуурунньуктара мини-типографиябытыгар 2006, 2009, 2014 сс бэчээттэнэн таҕыстылар.
   Куруһуок чилиэннэрэ сэмэй ситиһиилэрдээхтэр: Муоматтан сылдьар Хадаров Михаил И.Е.Винокуров 110 сылын туолуутугар анаммыт улуустааҕы литературнай куонкуруска кыттан, ыччат бөлөҕөр кыайыылаах тахсыбыта,сыаналаахбирииһинэн наҕараадаламмыта; Сунтаар уола Ананьев Юлиан хоһоонноро «Хатан» сурунаалга, «Эҥсиэли» хаһыакка бэчээттэмиттэрэ; өрөспүүбүлүкэтээҕи аман өскө кыттан, Баишева Намыйа «Кэскиллээх тыл этээччи» анал аакка тиксибитэ, хас да оҕо биһирэбил бирииһинэн бэлиэтэммиттэрэ.
   Ааҕааччы кутун туппут суруйааччылар Иван Мигалкин, Е.Г.Старостин-Сиэн Кынат, Егор Неймохов, Сэмэн Руфов, улууска да, өрөспүүбүлүкэҕэ биллэр үлэлээх-хамнастаах «Отуу уота» айар түмсүү чилиэннэрэ: Александр Дунаев, Ю.Потапов-Саргын, Иван Бубякин-Чөҥөчөх, Василий Уһунуускай-Сэки, Макар Жирков-Хара Макаар о.д.а. кэлэн, ыччат өйүгэр-санаатыгар ураты суолу-ииһи хаалларан барбыттара.
   Биллэрин курдук, 2005 сылтан ЮНЕСКО олоҥхону киһи-аймах чулуу айымньыларын кэккэтигэр киллэрбитэ. Кырдьык да ийэ тылбыт баайа-талата, сүөгэйэ-сүмэтэ, өйө-санаата, философията олоҥхобутугар баар.Ол иһин олоҥхоҕо,  оһуохайга, олоҥхону толорооччуларга улахан болҕомтону уурабыт. Јрөспүүбүлүкэҕэ олоҥхону толорон улахан биһирэбили ылбыт Петя Попову, Намҥа үөрэнэрин тухары сылын ахсын олунньу ыйга ыҥыран, олоҥхолотон истэрбит. Күн бүгүн биһиэхэ бэйэбитигэр олоҥхону толорор, Амма Бөтүҥүттэн сылдьар Ефремов Александр диэн үөрэнээччилээхпит. Кини оскуолатыгар олоҥхонон 5 сыл дьарыктаммыт, уһуйааччыта Софронова Анисия Даниловна. Ону тохтоппот инниттэн, Сашабытын улуустааҕы Олоҥхо дьиэтигэр Иванова Елена Константиновнаҕа дьарыкка 2-тэ илдьэ сылдьыбыппыт. Манна даҕатан эттэххэ, Елена Константиновна колледжка кэлэн ыччаттарга оһуохай тылын этэн, сүргэлэрин көтөхпүтэ, Дархан этээччи таһымынан сөхтөрбүтэ.
   Үгэс эргииригэр сөп түбэһиннэнэрэн, «Даадар кыымнара» хаһыаты таһаарабыт. Бу хаһыат сылга үстэ-түөртэ тахсар. Холобура, бу ыйга тахсыбыт хаһыакка Б.Ф.Неустроев-Мандар Уус «Хас биирдии омук, элбэҕиттэн-аҕыйаҕыттан тутулуга суох, төрөөбүт тылын, төрүт үгэстэрин, омук быһыытынан уратытын харах харатын курдук харыстыахтаах» диэн олуктаах санаатын тирэх оҥостон, матырыйааллары хомуйан таҥныбыт.
   Хас ый аайы араадьыйанан араас тиэмэлэргэ сахалыы биэриилэри тэрийэбит. Онно устудьуоннары кытыннарабыт, төрөөбүт күннээх суруйааччылар олохторун, айар үлэлэрин сырдатабыт, хоһооннорун ааҕан иһитиннэрэбит.
   Саха итэҕэлигэр үлэлэһэр Александр Друзьянов, Л.А.Афанасьев-Тэрис, А.Н.Павлов-Дабыл, Г.С.Попова-Санаайа, олохтоохтортон Светлана Лукина, Елена Обутова, Көстөкүүн Варламов, Нина Хордогосова кэлэн, ыччакка бэйэлэрин ыллыктаах тылларын-өстөрүн иһтиннэрбиттэрэ.
   Устудьуоннары саха итэҕэлигэр сыһыарыы чэрчитинэн 2008 сылтан ыйдарынан алгыс сиэрэ-туома ыытыллар. «Ситим дьиэтэ» тутуллуоҕуттан, сиэр-туом онно ыытыллар. Үс бастакы сыл Аппааныттан алгысчыт К.П.Варламов ыыппыта, онтон кэлин Н.И.Хордогосова биир да ыйы көтүппэккэ ыыталлар.
    Төрөөбүт тыл туттуллар эйгэтэ кэҥииригэр анаан, 2008 сылтан 4 төгүл Чиряевтии ааҕыылары тэрийэн ыыппыппыт, быйыл сэтинньи ыйга бэсиһин ыытаары олоробут. Бу ааҕыыларга 4 секциялаахпыт: «Оҕону дьиэ кэргэҥҥэ иитии»; «Биллэр-көстөр педагогтар олохторун сырдатыы»; «Аҕа дойду сэриитин историятын кэрчиктэрэ», «Ыал – олох төрдө». Манна Чиряев төрөппүт кыыһа М.К.Баишева көх-нэм буолта. Ааҕыыларга кыттааччы ахсаана элбээн иһэр.Үһүс ааҕыылары улуус таһымыгар таһаарбыппыт. Онно «Кыым» хаһыат үлэһиттэрэ дьүүллүүр сүбэҕэ кыттыбыттара. Бу туһунан «Кыым» хаһыакка ыстатыйа таһааттарбыппыт. Чиряевтии ааҕыылар матырыйаалларынан 3 хомуурунньук бэчээттэнэн тахсыбыта.
    Мин 1999 сылтан 2015 сылга диэри педагог-психологынан үлэлээбитим. Онно Саха сирин араас муннуктарыттан үөрэнэ кэлбит оҕолору үөрэнэр сыалларын-соруктарын торумнуурга олоҥхо философиятын туһаммытым. Орто дойдуга олорор киһи араас тургутуулары ааһар, ыччат өйө-санаата ол тургутуулары этэҥҥэ ааһыыга туһуланыахтаах. Ыччат чөл куттаах, киэҥ көҕүстээх, сөптөөх суолу буларга бэлэмнээх буолуохтаах. Кистэл буолбатах, аныгы ыччат ортотугар олус уйан уйулҕалаах, тырыттаҕас майгылаах ахсаана элбээн иһэр чинчилээх. Онуоха олоҥхо философията уһун  санаалаах, итэҕэллээх буолууга, туруору ситимҥэ дьулуһууга, дьону-сэргэни убаастыырга, сиэрдээх буолууга үөрэтэр.
   Үөһэ ахтыллыбыт сахалыы тыыннаах тэрээһиннэр, үлэ-хамнас барыта олоҥхоттон ылыллыбыт өйгө-санааҕа олоҕуран ыытыллаллар. Кинилэр бары киһилии киһини иитиигэ, сахалыы уһун тыыннаныыга, саха төрүт муударастыгар тирэниигэ, көлүөнэлэр ситимнэрин бөҕөргөтүүгэ, ийэ тылга харыстабыллаах сыһыаҥҥа, саха итэҕэлин билиниигэ, саха оҕотун иитэр ньымаларын чинчийиигэ, норуот педагогикатын хатыламмат уратыларын туһаныыга туһуланаллар.
     Түмүктээн эттэххэ, ыстатыйаҕа ахтыллыбыт тэрээһиннэр ананаллар:

  1. Саха тылыгар ытыктабылы, харысхаллаах сыһыаны иитиигэ.
  2. Сахалыы куттаах, өйдөөх-санаалаах, киэҥ көҕүстээх киһилии киһини иитиигэ.
  3. Көлүөнэлэр ситимнэрин бөҕөргүүгэ, аҕа саастаах дьоҥҥо убаастабыллаах сыһыаны иитиигэ.
  4. Саха тыла туттуллар эйгэтин кэҥэтиигэ
  5. Саха биллиилээх дьонун кытта сибээһи олохтооһуҥҥа, тылларын-өстөрүн иһитиннэриигэ, санаа атастаһыытыгар. Кинилэр үтүө холобурдарынан иитиигэ.
  6. Саха итэҕэлигэр ыччаты хайыһаннарыыга, сиэри-туому билиһиннэриигэ, алгыс суолтатын өйдөтүүгэ. Алгыһынан олорорго уһуйууга.
  7. Литература, поэзия эйгэтинэн кэрэни кэрэхсииргэ уһуйууга.
  8. Сахалыы тылынан айымньылары суруйарга көҕүлээһиҥҥэ.

Уонна ыстатыйабытын маннык тылларынан түмүктүөхпүтүн баҕарабыт:

            Ыччаты сырдыкка сыһыарар ыралаах,
            Кырдьыкка кытыарар, үтүөҕэ угуйар,
            Үрдүккэ көтүтэр дьикти-күүс сүбэлээх
            Учуутал дууһата күн-айыы буолуохтаах!

            Ол иһин учуутал идэтин талбыттар,
            Күннээҕи олохпут бытархай мөккүөрүн
            Өй-санаа күүһүнэн кумуйа тутаммыт,
            Холобур буоларга дьулуһуох тустаахпыт!

            Сайдыылаах саҕахха хардыыны бэлэмнээн,
            Кэлэр кэм кэскилин тэрийсэр үлэлээх,
            Үүнэр күн тускулун уурсуһар аналлаах
            Учуутал үлэтэ – кэмнэммэт үрдүк дьол!